Spaltisten

Når storstormen når oss

Eg har lært at det kinesiske ordet for krise er sett saman av to teikn: fare + mogelegheit, skriver Ove T. Nesbø 

Spaltister

Dei fleste av oss opplever no at kvardagen er snudd på hovudet. Det meste har endra seg på kort tid. Det er merkeleg og det er vanskeleg å tilpassa seg. Det er vondt å ta innover seg at det for ei stund er slutt på klemming, kaffibesøk, fotballtrening, handhelsing, frisørtimar, festing, hytteturar og så bort etter.

Du kjenner den følelsen når du du står i båten og andre skuvar frå land, tek eit kraftig åretak eller gassar opp motoren: kroppen vil ikkje flytta seg og du mister ballansen. Dette er kjent stoff for alle som har køyrt høylass, motorsykkel, buss, tog eller båt. Det er naturleg, det er fysikk og det heiter «inerti» eller massetregheit. Vi snakkar om Isaac Newton, og motstanden ein kropp har for fartsendring. Det same gjeld andre vegen, når ein kropp i fart vert bremsa opp.

Du kjenner også følelsen når du står der midt i livet og alt rundt deg brått endrar seg, fordi ny teknologi, ny mote eller ny politikk rykkjer verda du kjenner framover: kroppen vil ikkje vera med på alt det nye, du heng rett og slett ikkje med. Dette er naturleg, det har eit namn og heiter også «inerti» - tregheit. Vi snakkar om når du ufrivilleg må bli med på noko nytt, eller ufrivilleg vert bremsa opp.

Ove T. Nesbø, spaltist i Innherred.  

Forsking viser at folk flest hatar å tape, meir enn vi elskar å vinne. Om du er eit gjennomsnittsmenneske, vert du dobbel så nedfor av å miste noko enn du vil bli oppstemt av å finne eller vinne det same.

Dette fenomenet vert kalla tapsaversjon, «loss aversion» på engelsk. Tapsaversjon er nært knytt til vår naturlege inerti. Vi heng ikkje heilt med. Vi likar det vi har, det er trygt, og vi vil ikkje sleppe det. Det gjeld dei gamle utslitne skoa, hytteferien, morgonkaffipraten, den store einebustaden, kundekontakten. Tapsaversjon er naturleg, det er reelt, det er slik menneskenaturen er.

Eg er for tida betalt for å lese, skrive og rekne. Synge gjer eg utan betaling, for det gjer meg glad. Denne vinteren har eg lese meg opp på eit relativt nytt forskingsfelt som heiter atferdsøkonomi, ei blanding av psykologi og økonomi. Inntil nyleg har økonomane rekna oss menneske som «økonomisk rasjonelle vesen». Men eg veit, du veit og alle veit, at vi menneske ikkje er rasjonelle økonomiske vesen.

Atferdsøkonomi er heite saker i forskingsverda og verda elles. Nobelprisen i økonomi, eller «Sveriges Riksbank sin pris i økonomisk vitskap til minne om Alfred Nobel» vart tildelt psykologen Daniel Kahneman i 2002 og økonomen Richard Thaler i 2017, begge for sine bidrag innan feltet atferdsøkonomi. Wikipedia skriv at Kahneman er kjent for sitt arbeid innan beslutningsvitskap, atferdsøkonomi og lykkeforsking», medan Thaler er kjent for sitt arbeid om atferdsøkonomi innan finans.

Eg syns fagområdet atferdsøkonomi er relevant, spanande og meiningsfullt. Det beste er at forskarar som Kahneman og Thaler også kan skrive slik at vanlege folk, som deg og meg, kan forstå kva dei har funne ut og kva dei meiner.

Dei siste vekene har eg jobba på det fredelege heimekontoret mitt i Levanger, medan samfunnet rundt meg er si verste krise på trekvart hundreår. Her sit eg og les meg opp på kva nobelprisvinnarar og andre skriv om beslutningsteori, lykkeforsking og atferdsøkonomi i finans og andre samfunnskritiske funksjonar. Korleis tek en beslutningar? Kva gjer eit folke lykkeleg? Korleis kan vi påverke atferden til kvardagsmenneske?

På den eine sida kjenner eg meg utanfor og gløymd, her eg midt i femtiåra har tulla meg vekk i eit doktorgradsarbeid. Eg som no skulle vore på høgda av min profesjonelle karriere i ei ellar anna «samfunnskritisk verksemd», som til dømes eit energiverk eller ein kommune. Eg er no for svingane utdanna sivilingeniør i vasskraftteknikk frå Verdens Tekniske Høgskole, burde eg ikkje stått i krigen no? Eg er no trass alt rimeleg erfaren internettpedagog, burde eg ikkje vore utkommandert av statsråden til å dela det eg har og kan om dette?

Då er det litt trøyst å få, og litt meining å finna, når eg universitetet betalar meg for å fordjupa meg i beslutningsvitskap, lykkeforsking og atferdsøkonomi. Det er rett og slett meiningsfullt inn i mellom, også no i krisetida.

Men kva har atferdsøkonomi å gjere med unntakstilstanden vi no er, som folk, grupper og enkeltpersonar? Jau, eg og mange med meg kjenner no den same følelsen av massetregheit, inerti og tapsaversjon.

Eg veit jo at Newton har rett om masse, gravitasjon og massetregheit, for kroppen min heng ikkje med når kona mi tek eit kraftig åretak mot land og eg står der båten med garnfloken i hendene.

Eg skjønar intuitivt at Kahneman og Tversky har rett når dei hevdar at menneskesinnet slit med å gje slepp på det trygge, sjølv om det rasjonelle er å sleppe taket i det gamle. Dei fremste atferdsforskarane i verda, seier at reaksjonane dine og mine er menneskelege.

Det er naturleg å kjenne på tap og sorg no når du ikkje får klemme bestemor eller barnebarn, gå på fotballtrening, dra på hyttetur eller kva det no er du opplever er ein del av deg sjølv. Det er menneskeleg å bli svimmel når verda di brått spinn ukontrollert rundt sin eigen akse.

Eg har lært at det kinesiske ordet for krise er sett saman av to teikn: fare + mogelegheit. Vi er no i ei krise, kanskje berre i starten ei krise. Det er krise på mange områder, på mange nivå og på same tid. Det er ei global, regional, nasjonal, lokal og personleg krise. Det er FARE og nye vegar er no MOGELEGE. Når vi seier «Nøden lærer naken kvinne å spinne», seier engelskmennene «Crisis is the birth of innovation».

Vi kan gjerne synge «Åran e så mange, å æ e bare en» med Halvdan Sivertsen, nynne «Mor jeg vil tilbake» med Jan Eggum eller identifisere oss med «Herr og Fru Strert ….. (som er) norgesmestrer i nedfor», i låten til Øystein Sunde. Det er naturleg, det er massetregheit, det er inerti, men det hjelper ikkje.

Krise tyder fare pluss mogelegheit. Krise er fødselen til innovasjon. Nauda lærer naken kvinne å spinne. Midt opp i all forvirringa, utryggheita og tapskjensla, vil noko nytt spire og vekse. Eg trur og meiner, utan at eg her har forskingsbasert kunnskap å stø meg på, at Norge er blant nasjonane i verda som er best rusta til å tola krisa og relativt sett koma styrka ut av denne unnatakstilstanden.

Vi er eit folk som veit kva som trengs når ein er fullt opptatt med fiskestong, snøre og garn, og stormen og storbølgja kjem. Vi veit kva skal gjere i slike tilfelle. Dei som kan ro, dei ror. Vi andre sular inn, dreg opp teiner og garn og sit elles roleg i båten. Når roarane vert trøytte, skiftar vi på romannskapen. Vi står han av, vi ror til land, finn våre stø og naust. Vi kryp i hus, og veit at stormen ein gong vil roa seg.

Til sist delar eg det finaste diktet eg veit om: «Gjer ein annan mann ei beine» av Olav H. Hauge. «Beine» er hardangerdialekt og betyr teneste. Mi oppmoding til meg og deg, no som elles, er å gjere eit anna menneske ei teneste. Hauge-diktet går slik:

Han kom or fjellet, skulde heim, fekk føring ifrå Osa ut til Øyvindstò. Og han var raust og baud betal.

Men Osamannen var ikkje fal. Eg vil betala; eg kan ikkje nå deg med ei beine att.

Så gjer ein annan mann ei beine då, sa Osamannen, og skauv ifrå.


Ove Taranger Nesbø

Småsyslar, heimekontorist og PhD-kandidat ved Nord universitet


Kjelder:

Daniel Kahneman, Tenke fort og langsomt, kap 27. (Pax Forlag, 2013).

Richard H. Thaler og Cass R. Sunstein, Nudge - Hvordan ta betre valg om helse, penger og lykke, kap 1, 6 og 14. (Dreyers Forlag, 2019)

Olav H. Hauge, Seint rodnar skog i djuvet (Samlaget, 1956).